Phân tích bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu – Bài làm 1 của một học sinh chuyên Văn trường THPT Lê Quý Đôn Hà Tĩnh

Nguyễn Đình Chiểu (1822-1888) một nhà nho yêu nước nồng nàn, căm thù giặc sâu sắc. Cuộc đời ông phải trải qua nhiều bi kịch đau khổ và bất hạnh. Có lẽ vì vậy mà hơn ai hết ông càng cảm nhận được nỗi đau mất nước khi thực dân Pháp sang xâm lược nước ta. Năm 1859 giặc Pháp tràn vào sông Bến Nghé chiếm thành Gia Định, ông phải vào quê vợ ở Thanh Ba, Cần Giuộc lánh tạm. Về phía thực dân Pháp sau khi chiếm được thành Gia Định chúng bắt đầu thực hiện quá trình mớ rộng cuộc tấn công ra các vùng lân cận. Cần Giuộc chẳng mấy chốc đã bị giặc Pháp tràn đến. Những người nông dân áo vải, chân lấm, tay bùn đã đứng dậy đấu tranh. Họ gia nhập nghĩa binh, sẵn sàng hi sinh vì nghĩa lớn. Trong số họ nhiều nghĩa sĩ đã hi sinh oanh liệt. Những tấm gương hi sinh đó đã gây nên niềm cảm kích lớn trong nhân dân. Đỗ Quang, tuần phủ Gia Định giao cho Nguyễn Đình Chiểu làm bài văn tế đọc tại buổi truy điệu hơn hai mươi nghĩa sĩ đã hi sinh trong trận đêm ngày 16-12-1861. Với lòng cảm phục và tình cảm xót thương vô hạn, Nguyễn Đình Chiểu đã viết bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Bài văn tế không những thể hiện được tình cảm xót thương vô hạn của tác giả và của nhân dân đối với các nghĩa sĩ cần Giuộc mà còn khắc họa lên vẻ đẹp chân thực, bi tráng mà rất đỗi hào hùng của những người nông dân yêu nước đánh Tây.

Hỡi ôi!

Súng giặc đất rền; lòng dân trời tỏ…

Khi Tổ quốc lâm nguy, khắp đất nước đều rền vang tiếng súng. Chính từ sự gian nguy, đau thương đó, tình yêu đất nước của những người nông dân bình thường mới được thể hiện, vẻ dẹp thực sự của tâm hồn trong họ mới được bày tỏ cùng trời đất.

Tấm lòng, tình yêu giang sơn, tổ quốc của những người nông dân bình dị càng được thể hiện một cách rõ rệt và sâu sắc hơn khi tác giả đã liên tục dùng biện pháp so sánh đối lập trong các câu văn tiếp sau.

Nhớ lính xưa:

Cui cút làm ăn; toan lo nghèo khó,

Chưa quen cung ngựa, đâu tới trường nhung;

Chỉ biết ruộng trâu, ở trong làng bộ.

Việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy, tay vốn quen làm;

Tập khiên, tập súng, tập mác, tập cờ, mắt chưa từng ngó…

Trước đây họ vẫn sống, vẫn tồn tại nhưng chỉ là “cui cút làm ăn”. Họ vẫn sống, vẫn tồn tại nhưng chỉ trong thầm lặng. Trong cuộc sống, họ có nỗi lo toan “miếng cơm manh áo” giản dị đời thường; họ chỉ quen làm lụng việc nhà nông: cày, bừa, cấy, hái, làm bạn với con trâu, với ruộng đồng. Họ chưa biết đến “cung ngựa”, “trường nhung”, chưa quen với “tập mác, tập cờ”. Những người nghĩa sĩ ở đây chỉ là những nông dân áo vải, chưa quen chiến trận, chưa được luyện rèn, chỉ vì lòng yêu chính ghét tà mà đứng lên đánh giặc.

Khi mà “tiếng phong hạc phập phồng hơn mươi tháng”, họ ngóng trông mệnh lệnh của triều đình: "trông tin quan như trời hạn trông mưa”.

Thì ra cái bi kịch xót xa là ở chỗ này: triều đinh nhu nhược, không hiểu được lòng dân yêu nước. Lòng căm thù giặc của những người nông dân thì không thể kiềm chế:

Mùi tinh chiên vấy vá đã ba năm, ghét thói mọi như nhà nông ghét cỏ.

… Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan; ngày xem ống khói chạy đen xì, muốn ra cắn cổ.

Hình tượng người nông dân, những người nghĩa sĩ yêu nước hiện lên thật quả cảm hào hùng. Lòng yêu đất nước tha thiết xuất phát từ chính trái tim của họ đã khiến cho họ trở nên đẹp đẽ, lấp lánh.

Vẻ đẹp của những người nghĩa sĩ nông dân yêu nước được toát ra chính từ lòng căm thù giặc sục sôi. Chính lòng căm thù giặc đã biến thành hành động vùng lên quật khởi rất hào hùng.

Nào đợi ai đòi, ai bất, phen này xin ra sức đoạn kinh:

Chẳng thèm trốn ngược, trốn xuôi, chuyến này dốc ra tay bộ hổ.

Trong những tác phẩm phản đối chiến tranh phong kiến phi nghĩa trước đây, người nông dân khi phải đi làm lính biên thú phương xa để bảo vệ cương thổ của nhà vua, họ ra đi với tâm trạng và thái độ “bước chân xuống thuyền, nước mắt như mưa” thì ở đây, người nông dân của Nguyễn Đình Chiểu lại hoàn toàn khác. Họ tự giác, tự nguyện đứng lên chiến đấu để bảo vệ giang sơn, tổ quốc, ấy là nét đẹp bản chất nhất trong hành động của người nông dân – nghĩa sĩ Cần Giuộc. Đến đây không chỉ vẻ đẹp trong tâm hồn mà ngay cả vẻ đẹp trong hành động của những người nghĩa sĩ nông dân yêu nước cũng đã được Nguyễn Đình Chiểu khắc họa lên một cách rõ rệt. Từ cái động lực tinh thần tự nguyện gánh vác trách nhiệm lịch sử mà đã tạo ra cho họ sức mạnh vô cùng lớn. Họ đã hành động, đứng lên chông giặc ngoại xâm. Không chờ bày bố mà chỉ “ngoài cật có một manh áo vải nào dại mang bao tấu, bầu ngòi, trong tay cầm một ngọn tầm vông, chi nài sắm dao tu, nón gõ”. Hình ảnh người nông dân được hiện lên trong tác phẩm khiến cho chúng ta vừa cảm thấy tự hào và xen lẫn niềm xót xa. Những người nghĩa sĩ dường như đóng vai trò là hiện thân của cả một sức mạnh dân tộc. Đối mặt với kẻ thù lớn mạnh với “đạn nhỏ, đạn to”, “tàu thiếc, tàu đồng” với đội quán xâm lược nhà nghề, vậy mà vũ khí để họ dùng chống lại chỉ là “một manh áo vải", “một ngọn tầm vông”, chỉ có “lưỡi dao phay” và chỉ là nhừng “hỏa mai đánh bằng rơm con cúi”. Thử hòi rằng đem những thứ đó ra đối chọi với súng đạn của thực dân khác nào bước chân vào chỗ chết. Cái sự thật phũ phàng đó như phô bày ra trước mắt ta thật xót đau biết mấy. Đó là tấn bi kịch của những người nghĩa sĩ Cần Giuộc, cũng là tấn bi kịch của cuộc sống nước ta vào thời kì nghiệt ngã ấy. Tấn bi kịch này đã đưa đến cái họa mất nước kéo dái cả thế kỉ.

Nhưng cũng chính từ cái tấn bi kịch này mà đà làm sáng ngời lên vẻ đẹp hình tượng của những người nghĩa sĩ nông dân yêu nước. Bằng sự ngoan cường, lòng yêu nước nồng nàn, họ đã làm nên được những điều phi thường, chính họ đã cất lên dược bản anh hùng ca chiến tranh của dân tộc. Bất chấp sự hiểm nguy, bất chấp sự chênh lệch, sự đối lập của hoàn cảnh chiến đấu, họ vẫn quyết chiến và quyết thắng, lấy tinh thần xả thân vì nghĩa để bù đắp lại sự thiếu hụt, chênh lệch của mình với kẻ thù. Hoàn cảnh chiến đấu chênh lệch là vậy nhưng vì những người nghĩa sĩ chiến đâu bằng chinh tinh thần sự quyết chiến không sợ hi sinh nên hiệu quả chiến đấu lại vô cùng lớn.

Chỉ với những vũ khí thô sơ như:

Hỏa mai đánh bằng rơm con cúi, cũng đốt xong nhà dạy đạo kia,

Gươm đeo dùng bằng lười dao phay, cũng chém rớt đầu quan hai nọ.

Kẻ đâm ngang, người chém ngược, làm cho mã tà ma ni hồn kinh..

Chỉ với những vũ khí thô sơ, nhưng lòng yêu nước, tinh thần dân tộc đã tạo nên được những điều kì diệu. Hình ảnh người nghĩa sĩ nông dân hiện lên với một vẻ đẹp rực rỡ hào quang của chủ nghĩa yêu nước, dường như đã làm lu mờ đi cái thời kì đen tốì của lịch sử mất nước hồi nửa cuối thế kỉ XIX.

Bài văn tế như bức tượng đài bằng ngôn từ, tạc khác nên hình tượng những người nghĩa sĩ nông dân hào hùng mà bi tráng, tượng trưng cho tinh thần yêu nước, căm thù giặc ngoại xâm của cha ông ta. Bức tượng đài ấy là dấu mốc thể hiện cả một bi kịch lớn của dân tộc – bi kịch mất nước, và báo hiệu một thời kì lịch sử đen tôi của dân tộc ta – thời kì một trăm năm Pháp thuộc. Nhưng thật hào hùng, trong cái bi kịch lớn ấy, tinh thần bất khuất của nhân dân Nam Bộ nói riêng và nhân dân Việt Nam nói chung vẫn ngời sáng bởi cái lí tưởng cao đẹp của nghĩa sĩ cần Giuộc — họ sẵn sàng hi sinh vì nghĩa lớn, vì dân tộc.

Phân tích bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu – Bài làm 2

Nguyễn Đình Chiểu là một nhà Nho yêu nước cuối thế kỉ XIX. Cuộc đời của ông đầy những bất hạnh. Nhưng bằng nghị lực phi thường, ông trở thành tấm gương sáng về nhiều mặt… "Với Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” Nguyễn Đình Chiểu đã dựng lên bức tượng đài bi tráng về người nông dân nghĩa sĩ đánh Pháp cuối thế kỉ XIX. Lời đánh giá trên rất xứng đáng với thành công của tác phẩm. Hơn một thế kỉ qua, đọc lại bài văn tế ấy, ai không dạt dào xúc động, bởi “nước mắt anh hùng” có bao giờ ráo khô?

Mở đầu tác phẩm, tác giả đã cất lên tiếng than:

Hỡi ôi! Súng giặc đất rèn; lòng dân trời tỏ!

Đây chính là hoàn cảnh, là cái nền mà trên đó, Nguyễn Đình Chiểu đã dựng nên bức tượng đài bất hủ. Đất nước bị xâm lăng. Súng giặc đã rền khắp núi sông. Kẻ thù hung hãn đã tới. Xã tắc chao đảo trước “tàu sắt, tàu đồng, súng nổ”. Phải chăng, đây là lúc:

Bến Nghé của tiền tan bọt nước

Đồng Nai tranh ngói nhuốm màu mây

Cũng chính là lúc:

Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy

Mất ổ bầy chim dáo dát bay

(Chạy Tây – Nguyễn Đình Chiểu)

Từ hoàn canh khốc liệt, tan tác, đau thương này, tấm lòng của người dân đã rực sáng giữa trời xanh!

Họ là ai?

Họ không phải là những sĩ phu, những chí sĩ, cũng không phải những đại gia từng được ơn vua lộc nước hậu hình. Họ chỉ là những người:

Côi cút làm ăn, lo toan nghèo khó…

… Chỉ biết ruộng trâu, ở trong làng bộ

Việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy, tay vốn quen làm;

Tập khiên, tập súng, tập mác, tập cờ, mắt chưa từng ngó

Họ hoàn toàn là nông dân, nông dân 100% những con người quanh năm chưa từng bước ra khỏi lũy tre làng! Hơn thế, họ còn là những nông dân nghèo, nghèo lắm. Hai chữ “côi cút” của cụ Đồ mới xót xa làm sao! Có nghĩa là ngày thường, những tháng năm dài dặc lúa, họ chẳng được “chăn dắt” như mạo nhận của bọn vua quan. Một đời, nhiều đời thui thủi bán mặt cho đất, bán lưng cho trời! Thế nhưng, chính những con người bị bỏ rơi ấy lại là những người đầu tiên đúng lên, cho dù chẳng phải quân cơ, quân vệ. Họ chỉ vì nghĩa lớn mà tập hợp dưới cờ.

Một mối xa thư đồ sộ, há để ai chém rắn đuổi hươu

Hai vầng nhật nguyệt chói lòa, đâu dung lũ treo dê bán chó.

Với hai câu văn trên, cụ Nguyễn Đình Chiểu dã cho ta thấy họ quả là những nghĩa sĩ, những con người có trách nhiệm lớn với non sông, những con người mang trong mình dòng máu bất khuất. Cho nên, chính họ đã quyết “Phen này xin ra sức đoạn kình… Chuyến này dốc ra tay bộ hổ”.

Đó chính là tư tưởng của những Triệu Thị Trinh, Bố cái Đại vương Phùng Hưng từng chém cá kình ở biển Đông, bắt hổ dữ ở rừng sâu trong lịch sử dân tộc.

Nhưng Cụ Đồ Bến Tre vẫn không quên chính họ là những người chán đất có tấm lòng căm thù giặc tới tận xương tủy:

Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan

Ngày xem ống khói chạy đen sì, muốn ra cắn cổ!

Chính sự căm thù này khiến họ vượt qua khó khăn thiếu thốn, không đợi trang bị vũ khí, ăn mặc, không đợi luyện tập quân sự, không sợ kẻ địch mạnh, có vũ khí tối tân, có lính đánh thuê hung hãn, có bọn Việt gian thâm hiểm… nhất quyết ngay một lúc vào trận với những vũ khí tự tạo thô sơ: “Hỏa mai đánh bằng rơm con cúi/ Gươm đeo dùng bằng lưỡi dao phay", nghĩa là có gì đánh nấy, miễn là giết được giặc! Nếu không có tấm lòng vì nghĩa lớn, làm sao có được cái gan ấy?

Và, khi vào trận, họ quả là phi thường:

Chi nhọc quan quản gióng trống kì trống giục, đạp rào lướt tới, coi giặc cũng như không; nào sợ thằng Tây bắn đạn nhỏ, đạn to, xô cửa xông vào liều mình như chẳng có.

Kẻ đâm ngang, người chém ngược, làm cho mã tà ma ni hồn kinh; bọn hè trước, lũ ó sau, trối kệ tàu sắt, tàu đồng súng nổ.

Quả là một trận chiến dũng mãnh, quyết liệt đến liều mạng của lòng căm thù! Các động từ mạnh như “đạp – lướt – xô – xông – đâm ngang – chém ngược…” khiến cho người đọc hàng trăm năm sau còn như thấy trước mắt khí thế vũ bão ào ào của nghĩa quân. Trong ánh lửa bập bùng, loang loáng những bắp tay trần, loang loáng ánh thép dao phay, rầm rập những bước chân, ầm ầm tiếng thét giết tươi kẻ thù…

Xem thêm:  Viết bài văn tả về loài cây mà em yêu thích (cây khế quê hương)

Trong văn học Việt Nam đến thời điểm ấy, hiếm có một bức tranh công đồn nào hiện thực sinh động như thế! Không một chút ướt lệ, ngòi bút, kí sự, đặc tả của nhà Nho mới quý giá biết bao! Vì sao một người “quanh mình chỉ có bóng đêm” mà lại nhìn sáng tỏ đến như thế? Tài năng hay tấm lòng? Có lẽ là tất cả!

Chính tinh thần quyết chiến ấy của người nghĩa sĩ đã làm nên những chiến công rất đáng ca ngợi. Họ đã tiêu diệt được tên chỉ huy ác ôn, đã đốt cháy ổ gián điệp, tức là kẻ thù nổi, kẻ thù chìm, kẻ thù bằng xương bằng thịt, kẻ thù tư tưởng (nhà dạy đạo)… Càng có ý nghĩa lớn khi những chiến công ấy được lập lên từ những vũ khí rất thô sơ! Bức tượng đài hoành tráng ấy càng lẫm liệt.

Xót xa thay! Họ đã ngã xuống! Sự hi sinh anh dùng của họ đã làm đau xót cả đất trời Nam Bộ:

Đoái sông Cần Giuộc, cỏ cây mấy dặm sầu giăng;

Nhìn chợ Trưởng Bình, già trẻ hai hàng lụy nhỏ.

Đất trời mờ mịt! Người người khóc thương! Nỗi sầu thảm này biết mây xót xa! Đằng sau cái chết của người anh hùng sẽ là:

Đau đớn bấy! Mẹ già ngồi khóc trẻ, ngọn đèn khuya leo lét trong lều; não nùng thay! Vợ yếu chạy tìm chồng, cơn bóng xế dật dờ trước ngõ.

Có thể nói, Nguyễn Đình Chiểu đã hòa máu và nước mắt để viết nên những câu văn não lòng như thế!

Mặc dù Nguyễn Đình Chiểu đã gạt lệ để ngợi ca tấm gương hi sinh oanh liệt của người chiến sĩ với tấm lòng son vằng vặc ánh trăng rằm, “sống đánh giặc, thác cũng đánh giặc, linh hồn theo giúp cơ linh, muôn kiếp nguyện được trả thù kia”, nghĩa là những con người ấy chết mà vẫn sống! Nhưng lòng chúng ta vẫn không sao ngăn được ngậm ngùi xót thương đau đớn!

Bức tượng đài bi tráng mà Nguyễn Đình Chiểu đã dựng nên bằng ngòi bút cùa mình sẽ mãi mãi tồn tại cùng non sông đất Việt! Đây là bức tượng đài đầu tiên về người nông dân đánh giặc! Chúng ta đều biết, người Việt ta từ khi biết dùng cành cây chọc lỗ gieo hạt cũng là lúc biết vót nhọn ngọn tầm vông, nhọn mũi chông tre để chống lại mọi kẻ thù bốn chân và kẻ thù hai chân! Họ thực là chủ nhân của đất nước. Nhưng trong văn học chính thống trước thời Nguyễn Đình Chiểu, họ chưa một lần trở thành nhân vật trung tâm! Nay Nguyễn Đình Chiểu đã trả lại địa vị chính đáng cho những người chân lấm tay bùn này. Nguyễn Đình Chiểu đã trở thành ngôi sao sáng trên bầu trời văn học nước ta cuối thế kỉ XIX có phần đóng góp xứng đáng của “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” ! “Văn tế nghĩa sĩ cần Giuộc” mãi mãi là “bài ca về những người anh hùng thất thế'’ (Phạm Văn Đồng).

Xin được thắp một nén tâm hương tưởng nhớ, hai lần tưởng nhớ, tưởng nhớ người anh hùng liệt sĩ, tưởng nhớ nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu.

Phân tích bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu – Bài làm 3

Năm 1859, giặc Pháp tấn công thành Gia Định, Nguyễn Đình Chiểu viết bài thơ "Chạy giặc”, hai câu kết nói lên niềm mong ước thiết tha:

"Hỏi trong dẹp loạn rày đâu vắng

Nỡ để dân đen mắc nạn này ”

Và mấy năm sau, nhà thơ viết bài “ Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc" – đỉnh điểm nghệ thuật và tư tưởng trong sự nghiệp thơ văn của ông. Có thể coi bài văn tế là tấm lòng trung nghĩa của Nguyễn Đình Chiểu trang trải đối với những nghĩa sĩ anh hùng của nhân dân ta trong buổi đầu chống Pháp xâm lược. Nhà thơ lỗi lạc đất Đồng Nai đã dựng nên một “tượng đài nghệ thuật’’ mang tính chất bi tráng về người nông dân yêu nước chống ngoại xâm.

Sau khi chiếm đóng ba tỉnh miền Đông, giặc Pháp đánh chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Bộ. Năm 1861, vào đêm 14-12 nghĩa quân đã tấn công đồn giặc ở Cần Giuộc, thuộc tỉnh Long An ngày nay. Trận đánh diễn ra vô cùng ác liệt “làm cho mã tà, ma ní hồn kinh”. Gần 30 chiến sĩ nghĩa quân đã anh dũng hi sinh. Nguyễn Đình Chiểu đã viết bài văn này – bài ca về người anh hùng thất thế nhưng vẫn hiên ngang.

“Văn tế nghĩa sĩ cần Giuộc" là một “tượng đài nghệ thuật’’ hiếm có. “Bi tráng” là tầm vóc và tính chất của tượng đài nghệ thuật ấy: vừa hoành tráng, hùng tráng vừa thống thiết, bi ai. Hùng tráng ở nội dung chiến đấu vì nghĩa lớn. Hùng tráng ở phẩm chất anh hùng, ở đức hi sinh quyết tử. Hùng tráng ở chỗ tượng đài được dựng lên giữa một bối cảnh thời đại sóng gió dữ dội, quyết liệt của đất nước và dân tộc. Hoành tráng về quy mô, nó không chỉ khắc họa một nghĩa quân, một anh hùng mà là đông đảo những "Dân ấp, dân lân mến nghĩa làm quân chiêu mộ" dưới ngọn cờ "Bình Tây” của Trương Công Định. Tính chất, quy mô hùng tráng, hoành tráng ấy lại gắn liền với bi ai, đau thương, thống thiết. Cái “ tượng đài nghệ thuật” về người nông dân đánh giặc Pháp giữa thế kỉ XIX đã được dựng lên trong nước mắt. Trong toàn bài văn tế, đặc biệt trong phần thích thực và ai vãn, ta cảm nhận sâu sắc tính chất bí tráng này.

Mở đầu bài văn tế là một lời than qua cặp câu tứ tự song hành. Hai tiếng “Hởi ơi!” vang lên thống thiết, đó là tiếng khóc của nhà thơ đối với nghĩa sĩ, là tiếng nấc đau thương cho thế nước hiểm nghèo:

“Súng giặc, đất rền; lòng dân trời tỏ ”

Tổ quốc lâm nguy. Súng giặc nổ vang rền trời đất và quê hương xứ sở. “Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây…” (“Chạy giặc”). Trong cảnh nước mất nhà tan, chỉ có nhân dân đứng lên gánh vác sứ mệnh lịch sử, đánh giặc để cứu nước cứu nhà. Tâm lòng yêu nước, căm thù giặc của nhân dân, của những người áo vải mới tỏ cùng trời đất và sáng ngời chính nghĩa. Có thể nói cặp câu tứ tự này là tư tưởng chủ đạo của bài văn tế, nó được khắc trên đá hoa cương, đặt ở phía trước, chính diện của tượng đài nghệ thuật.

Hình ảnh trung tâm của tượng đài nghệ thuật “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” là những chiến sĩ nghĩa quân. Nguồn gốc của họ là nông dân nghèo, sống cuộc đời “cui cút” sau lũy tre xanh. Chất phác và hiền lành, cần cù và chịu khó làm ăn, quanh quẩn trong xóm làng, làm bạn với con trâu, đường cày, sá bừa, rất xa lạ với "cung ngựa trường nhung”:

“Nhá linh xưa

Cui cút làm ăn; toan lo nghèo khó

Chưa quen cung ngựa, đâu tới trường nhung;

 chỉ biết ruộng trâu ở trong làng bộ”

Họ là lớp người đông đảo, sống gần gũi quanh ta. Quanh năm chân lấm tay bùn với nghề nông "chưa hề ngó tới’’ việc binh và vũ khí đánh giặc:

“Việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy, tay vốn quen làm; tập khiên, tập súng, tập mác, tập cờ, mắt chưa từng ngó.”

Thế nhưng khi đất nước bị giặc Pháp xâm lăng, những “dân ấp dân lân” ấy đã anh dũng đứng lên “Mến nghĩa làm quân chiêu mộ". Đánh giặc để cứu nước cứu nhà, để bảo vệ “bát cơm manh áo ở đời" là cái nghĩa lớn mà họ “mến" và đeo đuổi. Nguyễn Đình Chiểu đã viết nên những câu cách cú hay nhất (giản dị mà chắc nịch) ca ngợi lòng yêu nước căm thù giặc của người nghĩa sĩ:

“Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muôn tới ăn gan;

 ngày xem ống khói chạy đen sì, muốn ra cắn cổ”.

Đối với giặc Pháp và lũ tay sai bán nước, họ chỉ có một thái độ “ăn gan” và “cắn cổ”, chỉ có một chí khí: “Phen này xin ra sức đoạn kình… chuyến này dốc ra tay bộ hổ”.

Hình ảnh người chiến sĩ nghĩa quân ra trận là những nét vẽ, nét khắc, hùng tráng nhất, hoành tráng nhất trong "tượng đài nghệ thuật" bài văn tế. Bức tượng đài có hai nét vẽ tương phản đối lập: đoàn dũng sĩ của quê hương với giặc Pháp xâm lược. Giặc cướp được trang bị tối tân, có “tàu thiếc, tàu đồng”, “bắn đạn nhỏ, đạn to”, có bọn lính đánh thuê “mã tù, mã ní" thiện chiến. Trái lại, trang bị của nghĩa quân hết sức thô sơ. Quân trang chỉ là “một manh áo vải”. Vũ khí chỉ có "một ngọn tầm vông" hoặc “một lưỡi dao phay", một súng hoả mai khai hoả “bằng rơm con cúi”. Thế mà họ vẫn lập được chiến công: “đốt xong nhà dạy đạo kia" và “chém rớt đầu quan hai họ”.

“Tượng đài nghệ thuật” đã tái hiện những giờ phút giao tranh ác liệt của các chiến sĩ nghĩa quân với giặc Pháp:

“Chi nhọc quan quản gióng trống kì, trống giục,đạp rào lướt tới,

                                                                      coi giặc cũng như không;

Nào sợ thằng Tây bắn đạn nhỏ, đạn to, xô cửa xông vào,

                                                                      liều mình như chẳng có.

Kẻ đâm ngang, người chém ngược, làm cho mã tà,ma ní hồn kinh;

Bọn hè trước, lũ ó sau, trối kệ tàu thiếc tàu đồng súng nổ".

Đây là những câu gối hạc tuyệt bút. Không khí chiến trận có tiếng trống thúc quân giục giã, có “bọn hè trước, lũ ó sau” vang dậy đất trời cùng với tiếng súng nổ. Các chiến sĩ của ta coi cái chết nhẹ tựa lông hồng, tấn công như vũ bão, tung hoành giữa đồn giặc: "đạp rào lướt tới”, “xô cửa xông vào", "đâm ngang chém ngược”, “hè trước, ó sau”… Giọng văn hùng tráng, phép đối tài tình, các động từ mạnh được chọn lọc và đặt đúng chỗ… đã tô đậm tinh thần chiến đấu quả cảm vô song của các chiến sĩ Cần Giuộc. Nguyễn Đình Chiểu đã dành cho các chiến sĩ nghĩa quân những tình cảm đẹp nhất: ngợi ca, khâm phục, tự hào. Qua đó ta thấy, trước Nguyễn Đình Chiểu chưa có nhà văn nào viết về người nông dân đánh giặc hay và sâu sắc như thế.

Trong bài “Văn tế nghĩa sĩ cần Giuộc” còn có những giọt lệ, lời than khóc, một âm điệu thống thiết, bi ai được thể hiện ở phần ai vãn. Nhiều nghĩa sĩ đã ngã xuống trên chiến trường trong tư thế người anh hùng: “Những lăm lòng nghĩa lâu dùng; đâu biết xác phàm vội bỏ”. Đất nước vô cùng tiếc thương. Một không gian rộng lớn bùi ngùi, đau đớn:

“Đoái sông Cần Giuộc cỏ cây mấy dặm sầu giăng; nhìn chợ Trường Bình già trẻ hai hàng lụy nhỏ “

Tiếng khóc của người mẹ già, nỗi đau đớn của người vợ trẻ được nói đến vô cùng xúc động. “Hàng trăm năm sau chúng ta đọc Nguyễn Đình Chiểu có lúc như vẫn còn thấy ngòi bút nhà thơ nức nở trên từng trang giấy” (Hoài Thanh): “Đau đớn bấy mẹ già ngồi khóc trẻ, ngọn đèn khuya leo lét trong lều;

"Não nùng thay vợ yếu chạy tìm chồng, cơn bóng xế dật dờ trước ngõ".

Các nghĩa sĩ đã sống anh dũng, chết vẻ vang. Tấm gương chiến đấu và hi sinh của họ là “Tấm lòng son gửi lại bóng trăng rằm" đời đời bất diệt, sáng rực mãi, trường tồn cùng sông núi. Rất đáng tự hào:

“Ôi! Một trận khói tan; nghìn năm tiết rỡ”.

Bài học lớn nhất của người chiến sĩ để lại cho đất nước và nhân dân là bài học về sống và chết, sống hiên ngang, chết bất khuất. Tâm thế ấy đã tô đậm chất bi tráng tượng đài nghệ thuật về người nông dân đánh giặc:

"Sống đánh giặc, thác cũng đánh giặc, linh hồn theo giúp cơ binh,

muôn kiếp nguyện được trả thù kia… ”

Dám xả thân vì nghĩa lớn "cây hương nghĩa sĩ thắp thêm thơm”, các nghĩa sĩ nghĩa quân trong “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” là niềm tự hào và biết ơn sâu sắc của nhân dân ta.

Tóm lại, "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” khẳng định văn chương lỗi lạc, tấm lòng yêu nước thương dân mãnh liệt, thiết tha của Nguyễn Đình Chiểu. Đúng là “Người thư sinh dùng bút đánh giặc” (Miền Thẩm). Một giọng văn vừa hùng tráng vừa thống thiết bi ai. Nguyễn Đình Chiểu đã dựng nên một “tượng đài nghệ thuật” mang tính chất bi tráng về người nông dân yêu nước chống ngoại xâm. "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” là một kiệt tác trong văn tế cổ kim của dân tộc. Nhà văn Hoài Thanh có viết: “Nhà văn nghèo ấy đã sống cuộc sống của quần chúng, thông cảm sâu sắc với quần chúng, và đã cùng quần chúng phấn đấu gian nan. Chính quần chúng cần cù, dũng cảm đã tiếp sức cho Nguyễn Đình Chiểu, cho trí tuệ, cho tình cảm, cho lòng tin và cho nghệ thuật của Nguyễn Đình Chiểu”.

Xem thêm:  Chút tình thơ

Phân tích bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu – Bài làm 4

Năm 1859, để gỡ thế bí phải giam chân lâu ngày ở Đà Năng, thực dân Pháp rút quân đánh vào Sài Gòn. Dựa vào sức mạnh của đội quân nhà nghề trang bị tối tân lại lợi dụng tình thế bất ngờ, chúng tấn công ào ạt. Quân dân ta chống cự mãnh liệt nhưng tất cả những sự do dự cầu an vô trách nhiệm của triều đình Huế trong vai trò lãnh đạo của mình đã gây ra rất nhiều trở ngại. Dần dần ta phải rút ra khỏi Sài Gòn để củng cố đồn Kỳ Hòa.

Thực dân Pháp lại tiến đánh Kỳ Hòa và ngày 14 – 12 – 1861 (tháng 11 năm Tân Dậu) chúng đánh úp ba xứ Cần Giuộc, Tân An, Gò Công. Hai hôm sau nhân đêm rằm, nghĩa quân của ba xứ nổi dậy đột kích quân Pháp đóng ở Cần Giuộc, nghĩa binh phá đồn giặc, đốt nhà lao, giết chết tên quan hai Pháp và một số lính, mã tà người Mã Lai và Phi Luật Tân, nghĩa binh hi sinh khoảng mười tám người.

Sau thắng lợi này, tuần phủ Gia Định là Đỗ Quang, bạn của Nguyễn Đình Chiểu có nhờ ông làm bài văn tế những nghĩa binh tử trận. Cuộc điếu tế làm ở Cần Giuộc với bài văn có tên là Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Nghĩa binh phần lớn là nông dân ở các đồn điền do nhà Nguyễn lập ra để khai thác sáu tỉnh Nam Bộ. Vì thế người ta thường gọi là “dân mộ nghĩa” hoặc  “dân đồn điền” để phân biệt với quân chính quy của triều đình. Và bài văn tế còn có tên là Văn tế vong hồn dân mộ nghĩa.

Bài văn thuộc giai đoạn thứ hai cuộc đời sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu nhưng xét trong bộ phận văn thơ yêu nước của tác giả thì đây là một trong những sáng tác đầu tiên, đồng thời có giá trị mở đầu cho cả dòng văn học yêu nước chống Pháp băng chữ Nôm nửa sau thế kỉ XIX.

Tình hình chung thời kì này, trong khi nhân dân Nam Bộ tiếp tục vùng lên chống xâm lược thì quân đội của triều đình bị thua nhiều trận, rút lui dần. Vua chúa nhà Nguyễn tuy chưa đầu hàng nhưng càng bạc nhược, lúng túng.

Xuất phát từ lòng yêu nước thương, dân tha thiết, Nguyễn Đình Chiểu bày tỏ nỗi tiếc thương vô hạn đối với những nghĩa sĩ nông dân đã bỏ mình vì nước, đề cao tấm gương hi sinh chiến đấu anh dũng của họ để động viên lòng yêu nước căm thù giặc, ý chí kiên quyết chống thực dân Pháp xâm lược của nhân dân ta thời đó.

Toàn bài có 30 câu làm theo lối Đường phú độc vận với kết cấu thông thường của văn tế, gồm bốn phần:

1) Lung khởi (câu 1 – 2). Nêu rõ chủ đề: Sự hi sinh vẻ vang của những người nông dân vì đại nghĩa mà chống giặc.

2) Thích thực (câu 3 – 15). Giới thiệu những người nông dân mộ nghĩa với cuộc đời lao động nghèo khổ, tinh thần anh dũng cứu nước và thành tích giết giặc của họ.

3) Ai vãn (câu 16 – 28). Bày tỏ lòng tiếc thương của tác giả và của nhân dân đối với liệt sĩ.

4) Kết (câu 29 – 30). Ca ngợi linh hồn bất diệt của các liệt sĩ.

Phân tích chi tiết bài văn:

1. Lung khởi:

Bài văn mở đầu bằng hai câu tứ tự (bốn từ):

Súng giặc đất rền, lòng dân trời tỏ.

Với hình thức ngắn gọn, câu văn mang một nội dung hàm súc vì đã dựng nên được khung cảnh bão táp của thời đại, khái quát đầy đủ hai mặt của biến cố chính trị lớn lao: một bên là cuộc xâm lăng ào ạt, tàn bạo của kẻ thù với vũ khí tối tân (tiêu biểu là thứ súng nạp hậu, tiếng nổ và sức công phá dữ dội hơn hẳn thứ súng cổ lỗ của phong kiến); một bên là vai trò và ý chí chống xâm lăng của nhân dân khi bình thời vốn tiềm ẩn thầm lặng nay bỗng hiện lên sáng ngời rực rờ. Hai mặt đó trong thực tế lịch sử đã xung đột mãnh liệt, chi phối toàn bộ thời cuộc cho nên không phải là ngẫu nhiên mà tác giả đã dùng những yếu tố không gian rộng lớn “đất”, “trời”, kèm theo hai động từ “rền”, “tỏ” làm thành một hình ảnh thống nhất nhưng lại mang mâu thuẫn nội tại gay gắt, nêu bật được tính chất nghiêm trọng và quyết liệt của tình thế. Bằng cách đối chọi “súng giặc” với “lòng dân” tác giả đồng thời biểu hiện một quan điểm nhìn nhận thời cuộc khá sâu sắc và tiến bộ.

Tiếp theo, tác giả giới thiệu khái quát về người nông dân trong sản xuất và trong chiến dấu.

“Mười năm công vỡ ruộng chưa át còn, danh nổi như phao; một trận nghĩa đánh Tây, tuy là mất, tiếng vang như mõ”

Bằng hình ảnh này, tác giả đồng thời nói lên chủ đề của bài văn: Người nghĩa sĩ nông dân tuy đã hi sinh nhưng danh tiếng còn vang dội.

Đặt vào hoàn cảnh lúc đó, khi Đại đồn đã thất thủ và quân tướng triều đình đang hoang mang, dao động trước những tổn thất, thương vong thì việc ca ngợi cái chết vẻ vang của nghĩa sĩ phải coi là một thái độ cứng cỏi, có tính chiến đấu mạnh mẽ.

Mặt khác, mối quan hệ tương phản giữa hai vế, nhất là sự tương phản giữa “mười năm công vỡ ruộng” và “một trận nghĩa đánh Tây” đã phản ánh chân thực sự chuyển biến đột xuất, sức vùng lên mau lẹ của những người nông dân yêu nước giống như cái vươn vai thần kì của Thánh Gióng. “Người chiến sĩ của nghĩa quân vốn là người nông dân, xưa kia chỉ quen cày cuốc, bỗng chốc trở thành người anh hùng cứu nước” (Phạm Văn Đồng)

Hai câu lung khởi ngắn gọn đã làm đủ chức năng của nó: một mặt khái quát được bối cảnh lịch sử với hình tượng trung tâm của thời đại, một mặt nêu rõ chủ đề tư tưởng, đó là thái độ ca ngợi cái chết vẻ vang, tinh thần bất diệt của những người nông dân yêu nước đã hi sinh trong trận Cần Giuộc.

2. Thích thực:

Trong phần này, bằng một bút pháp cụ thể và sinh động Nguyễn Đình Chiểu tập trung mô tả hình tượng người nghĩa quân trong cả một quá trình đi từ cuộc đời lao động âm thầm cực khổ đến cuộc đời chiến đấu anh dũng vẻ vang.

Mở đầu đoạn văn cũng lại là hai câu tứ tự:

Nhớ linh xưa:

Côi cút làm ăn, toan lo nghèo khó.

Hai vế sóng đôi chính là hai nét hiện thực căn bản theo nhau như bóng với hình trong cuộc sống của người nông dân xưa kia: làm ăn vất vả quanh năm mà nghèo khó lo toan suốt đời.

Chỉ dùng tám chữ nhưng Nguyễn Đình Chiểu đã chứa đựng trong đó bao nhiêu kiếp sống nặng nề và cả tấm lòng bùi ngùi mến thương vô hạn. Hoài Thanh có lời bình: “Biết bao nhiêu yêu thương trong một chữ côi cút”.

Chuyển đến những câu sau (câu 4 – 9), không dùng cách khái quát cô đọng như trên mà bằng những chi tiết cụ thể, mộc mạc nhưng rất chọn lọc, tiêu biểu, tác giả đã giới thiệu quá trình người nông dân tự giác đứng lên vì nghĩa lớn.

Người hông dân nghèo khổ vốn rất xa lạ với việc binh đao, một sự xa lạ bắt nguồn từ nề nếp sinh hoạt và lao động:

Chưa quen cung ngựa, đâu tới trường nhung

Chỉ biết ruộng trâu, ở theo làng bộ

Việc cuốc, việc cày, việc bừa, việc cấy, tay vốn quen làm 

Tập khiên, tập súng, tập mác, tập cờ, mắt chưa từng ngó.

Có thể thấy trong cách diễn tả ở đây, tác giả đã dùng nhiều thủ pháp kết hợp: những chi tiết chân thực, cách dối ý chặt chẽ giữa hai vế trong câu văn biền ngẫu và đặc biệt là một số từ hình thái tương phản mạnh mẽ như “chưa quen” đối với “chỉ biết”, “vốn quen” đôi với “chưa quen” đã biểu hiện sâu sắc bản chất hòa bình của cuộc sống lao động, của người nông dân lao động.

Do đó khi xảy ra chiến sự, họ đã trải qua một tâm trạng lo âu, hồi hộp kéo dài.

Tiếng phong hạc phập phồng hơn mười thảng.

 (Chữ phập phồng dùng khá chính xác vì đây không phải là tâm lí khiếp sợ). Là người dân dưới chế độ phong kiến, họ buộc phải trông chờ ở quan trường triều đình, bồn chồn như mong mỏi một vị phúc tinh “Trông tin quan như trời hạn trông mưa”. Dĩ nhiên không thể coi đó là một thái độ tiêu cực trước nguy cơ của đất nước vì thời này trách nhiệm lãnh đạo toàn dân vẫn thuộc về sứ mệnh của giai cấp phong kiến thống trị. Nhưng thực tế lịch sử ngày càng chứng tỏ vai trò bất lực, ươn hèn và thái độ vô trách nhiệm của giai cấp phong kiến đương thời mà tiêu biểu là triều đình nhà Nguyễn đối với vận mệnh của nhân dân, đất nước.

Chúng ta còn nhớ, ngay sau tiếng súng đầu tiên của bọn Pháp xâm lược trên đất Gia Định, Nguyễn Đình Chiểu đã từng phải thốt lên:

Hỡi trang dẹp loạn rày đâu vắng .

Nỡ để dân đen mắc nạn này!

Chạy giặc

Cho nên không thể nào khác là người nông dân Cần Giuộc phải uổng công trông đợi và trạng thái thất vọng sẽ là một tiền đề tâm lí cho sự vùng dậy sau này.

Trong khi đó, ách ngoại xâm cùng với biết bao hành động tội ác của nó ngày càng đè nặng lên cuộc sống như một thứ “Mùi tinh chiên”, như “thói mọi”. Chất chứa bao nhiêu căm ghét trong lòng người dân lương thiện:

Mùi tinh chiên vấy vá đã ba năm, ghét thói mọi như nhà nông ghét cỗ.

Ở đây cũng như ở vế trên của câu văn, có thể lưu ý đến thủ pháp so sánh giàu tính dân gian của Nguyễn Đình Chiểu để diễn tả cụ thể và sâu sắc những nét tâm lí vốn trừu tượng như “trông đợi”, “căm ghét”. Đồng thời kết hợp với yếu tố thời gian như “Hơn mười tháng”, “đã ba năm” câu văn còn biểu hiện được cả sự vận động tịnh tiến chân thực của tình cảm.

Chính vì thế, đến câu tiếp theo, sự căm ghét đã được nâng lên thành một thái độ căm thù mãnh liệt sẵn sàng bùng nổ ra bằng hành động.

Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan; ngày xem ống khói chạy đen xỉ, muốn ra cắn cổ.

Người nông dân vốn hiền lành trầm tĩnh đến đây đã có một bước chuyển biến quyết định trong tư tưởng: không thể thụ dộng trông đợi triều đình mà phải kiên quyết tự mình đứng lên giết giặc cứu nước.

Diễn tả được rạch ròi, tự nhiên và chân thực sự đột biến đó phải kể là một thành công nữa trong nghệ thuật của tác giả. Quả thật không phải ngẫu nhiên mà những chi tiết miêu tả sự hoành hành ngang nhiên khiêu khích của quân thù đã được dùng với những màu sắc kích động “trắng lốp”, “đen xì” để đủ sức tạo nên những phản ứng tâm lí tự nhiên và quyết liệt “muốn tài ăn gan”, “muốn ra cắn cổ”. Và cả câu văn là một chỉnh thể cân đối giữa các ý vừa biểu hiện, vừa lí giải được một trạng thái căm thù cháy bỏng, dữ dội một cách chính đáng và chân thực.

Có thể so sánh với cách biểu hiện căm thù của một vài cây bút đương thời để rõ thêm đặc sắc của phong cách Nguyễn Đình Chiểu:

Hoàng giáp Lê Khắc cẩn viết:

Mí mắt rách toang, tóc đầu chỉ ngược 

Thề lột da giặc để làm áo nằm,

Thề ăn thịt giặc thay cơm nước

Bảng nhãn Phạm Thanh tả:

Giặc kia, mắt ta chẳng thèm trông, khi giận đùng đùng xông lên mủ đội.

Ở đây lối viết cầu kì kiểu cách đã hạn chế rất nhiều chất sinh động và chân thực của hình ảnh.

Trở lại với Nguyễn Đình Chiểu, có thể nói chỉ bằng hai câu 6 và 7, tác giả đã diễn tả một cách sâu sắc, thỏa đáng sự phát triển tất yếu của tính cách trong mối liên hệ tự nhiên và chặt chẽ với hoàn cảnh thông qua một hình thức nghệ thuật giản dị, cụ thể đậm đà tính cách dân gian.

Câu sau tiếp tục nâng cao ý chí căm thù trong sự gắn bó sâu sắc với ý thức công dân về trách nhiệm bảo vệ giang sơn thống nhất của Tổ quốc:

Một mối xa thư đồ sộ, há để ai chém rắn đuổi hươu: Hai vầng nhật nguyệt chói lòa, đâu dung lũ treo dê bán chó.

Đây là ý nghĩa cao quý về đại nghĩa nên tác giả đã dùng những hình ảnh kì vĩ “xa thư đồ sộ”, “nhật nguyệt chói lòa” lại thêm những hư từ “há để”, “đâu dung” làm cho câu văn đượm vẻ trang trọng như một lời tuyên ngôn chính trị.

So với các giai đoạn văn học trước trong đó con người mới tự ý thức về cá nhân mình, ở đây con người tự ý thức về nghĩa vụ trực tiếp đối với đất nước, dân tộc như vậy, phải xem là một bước phát triển. Và càng có giá trị hơn nữa khi sự xuất hiện đầu tiên lại ở trong hình tượng người nông dân đánh giặc.

Xem thêm:  Tả cây cà chua, quả cà chua nơi vườn quê - Văn mẫu lớp 2

Rò ràng theo quan niệm của Nguyễn Đình Chiểu, người nông dân Cần Giuộc đứng lên giết giặc cứu người với dầy đủ sự giác ngộ cần thiết mà thời đại cho phép. Quan niệm này được lịch sử hoàn toàn xác nhận giá trị chân thực qua việc nghĩa dân Gò Công – cũng dòng máu nông dân ấy – đã “chẳng nghe thiên tử chiếu đón ngăn mấy dặm mã tiền” trên đường đi nhậm chức của tướng quân Trương Định. Và sẽ càng thấy cách suy xét của nhiều tên Pháp xâm lược hồi đó cho rằng.nghĩa quân “can đảm một cách mù quáng” là hồ đồ, ngu ngốc biết bao!

Xuất phát từ sự giác ngộ nói trên, tư thế của con người bước vào chiến đấu là một tư thế hiến ngang, hăm hở đầy tự tin:

Nào đợi ai đòi, ai bát, phen này xin ra sức đoạn kình: chẳng thèm trốn ngược, trốn xuôi, chuyến này dốc ra tay bộ hổ.

Điều đáng chú ý ở đây là thái độ của người nông dân đối với chiến tranh đã hoàn toàn thay đổi. Nếu như trước kia, trong chiến tranh của vua chúa họ đã tìm mọi cách lẩn trốn, có người thay cả họ tên, bỏ cả quê quán thì giờ đây họ lại hăng hái tham gia chiến đấu. Tình hình đó có nguyên nhân khách quan là tính chất cuộc chiến tranh đã khác trước nhưng xét về mặt chủ quan, rõ ràng họ có ý thức phân biệt chiến tranh phi nghĩa và chiến tranh chính nghĩa. Chán ghét chiến tranh phi nghĩa bao nhiêu họ lại tự giác xông vào chiến tranh chính nghĩa bấy nhiêu. Hơn thế, ở đây họ đã tự động tiến hành chiến tranh chính nghĩa để chống chọi với bạo lực phi nghĩa của kẻ thù.

Câu văn giản dị đã bao hàm một chân lí lớn chẳng những có giá trị đối với đương thời mà cho đến nay vẫn còn giàu ý nghĩa vì vẫn chưa hết những quan niệm mơ hồ về chiến tranh và hòa bình. Lịch sử hàng nghìn năm đã chứng tỏ, ở thời đại nào cũng vậy, bọn hiếu chiến khát máu không ngoài nhũng giai cấp bóc lột. Còn quần chúng lao động chỉ cầm vũ khí trong trường hợp vạn bất đắc dĩ, nói như Nguyễn Đình Thi là:

Đạp quân thù xuống đất đen,

Súng gươm vứt bỏ lại hiền như xưa.

Người nông dân ở đây cũng vậy. Có điều khi họ đã nổi giận đứng lên thì kẻ thù không tránh khỏi những cơn sấm sét.

Vốn suốt đời nghèo khổ nên họ cũng xuất hiện ở chiến trường với đủ thứ thiếu thốn dường như đó là một cái duyên nợ truyền kiếp.

Chiếu rèn luyện võ nghệ, binh thư: Mười tám ban võ nghệ nào đợi tập rèn: chín chục trận binh thư không chờ bày bố.

Chiếu tập tành tối thiểu về cơ ngữ:

Vốn chẳng phải quân ca, quân vệ theo vòng ở lính diễn binh; chẳng qua là dân ấp, dân lân mến nghĩa làm quăn chiêu mộ.

Thiếu mọi thứ trang bị như “bao tấu bầu ngòi”, “Dao tu, nón gõ” đến đỗi chống với đạn lạc tên rơi mà “ngoài cật có một manh áo vải”.

Có thể nói họ bước vào chiến đấu với cả cuộc đời nghèo khổ trên lưng làm cho chúng ta khi đọc lại mấy câu văn mô tả của Nguyễn Đình Chiểu không khỏi ngậm ngùi thương cảm.

Hình ảnh của họ dường như chưa phải là hình ảnh người chiến binh hoặc như ta thường nói “người nông dân mặc áo lính” mà vẫn là bóng dáng quen thuộc của họ trong gia đình, ngoài đồng ruộng với những dụng cụ thô sơ sẵn có: “một ngọn tầm vông”, “một lưỡi dao phay”, “một nắm  rơm con cúi”.

Đọc kĩ đoạn văn, có thể khẳng định rằng tác giả nêu lên tình cảnh kê trên không phải với thái độ tủi cực tự ti mà chính là với một niềm tự hào sâu sắc phản ánh đúng tinh thần hăng hái bất chấp khó khăn thiếu thốn của nghĩa quân trong chiến đấu. Cách đối chọi chan chát các ý trong câu văn, cứ mỗi khó khăn là kèm theo những từ phủ định mạnh mẽ như “nào đợi”, “không chờ”, “chi nài”…

Vượt qua mọi gian nguy, với tinh thần “mến nghĩa”, với khí thế hăng hái, tự hào, người nông dân Cần Giuộc đã xông lên mạnh như vũ bão “đạp rào lướt tới”, “xô cửa xống vào”, hiên ngang tung hoành, hò reo náo động:

Kẻ đâm ngang người chém ngược, làm cho mã tà ma ní  hồn kinh: bọn hè trước, lũ ó sau, trối kệ tàu thiếc tàu đồng súng nổ.

Ngòi bút Nguyễn Đình Chiểu đến đây như bay nhảy lên vô cùng sảng khoái với hàng loạt động từ tràn đầy sinh lực và dũng khí: “đạp, lướt, xô, xông, đâm, chém, hè, ó” tiếp nối nhau theo một nhịp điệu, dồn dập sôi nổi.

Tất nhiên trong một cuộc giao chiến quá chênh lệch về nhiều phương diện, nghĩa quân không tránh khỏi tổn thất hi sinh nhưng họ đã nêu tấm gương anh dũng tuyệt vời và đã viết nên những trang sử chống Pháp đầu tiên của dân tộc bằng ý thức tự giác và bằng máu thắm của mình.

Ý nghĩa quan trọng của trận đánh không những ở chỗ họ đã lập được chiến công oanh liệt như tác giả mô tả chân thực “đốt xong nhà dạy đạo… chém rớt đậu quan hai” mà còn ở chỗ họ đã làm sáng tỏ một số chân lí của thời đại, của lịch sử. Đó là chân lí về tinh thần yêu nước và vai trò tự giác của nông dân trong thời kì cận đại,  chân lí về khả năng chiến thắng của ý chí con người đối với vũ khí tối  tân, chân lí về sức mạnh của chiến tranh nhân dân, chiến tranh du kích. Cho nên có thể nói là thắng lợi quân sự đồng thời là thắng lợi chính trị, chẳng những có tác dụng động viên chiến đấu ở đương thời mà còn là bài học đáng quý cho hậu thế.

Nhìn chung lại, ở phần thích thực này, hầu như Nguyễn Đình Chiểu đã không dùng đến một hình thức mĩ từ pháp nào mà chỉ những chi tiết thực, tinh ròng chất sống, cùng với ngôn ngữ giản dị giàu chất dân gian và lối kết cấu tự nhiên hợp lí dựng nên hình ảnh quen thuộc nhưng thật là đột xuất, giàu chất anh hùng ca của người nông dân Cần Giuộc. Và đó cũng là hình tượng nông dân chân thực nhất, đặc sắc nhất trong văn học cổ điển, bao nhiêu năm sau chưa có cây bút nào vượt được.

3. Ai vãn:

Phần này thường nhắm trực tiếp bộc lộ tình cảm đối với người đã khuất, ở đây là tình cảm của tác giả, của nhân dân và của gia đình đối với các nghĩa sĩ.

Điểm khởi phát sự diễn biến tình cảm trong đoạn vàn là cảnh ngộ éo le mà tác giả đã dùng để chuyển tiếp:

Những lăm lòng nghĩa lâu dùng, đâu biết xác phàm vội bỏ.

Tấm lòng vì nghĩa lớn lao đáng lẽ phải được phục vụ lâu dài cho đất nước, như ý nguyện chung, nhưng sinh mệnh con người lại chấm dứt một cách bất ngờ ngắn ngủi. Thực tế phũ phàng gây nên xúc động mạnh, ở đây lại càng mãnh liệt hơn vì không phải là sự xúc động của một tâm hồn bình thường trước cái chết thông thường mà là sự xúc động của con người nặng lòng yêu nước trước cái cao cả của những người anh hùng cứu nước.

Tầm cỡ đặc biệt và tính nhân dân sâu sắc của tình cảm trong đoạn văn bắt nguồn từ đó.

Tình cảm bao trùm là nuối tiếc thương các liệt sĩ.

Như trên đã nói, nuối tiếc thường nảy sinh từ cảnh ngộ éo le; cuộc đời chiến đấu của nghĩa sĩ chưa thỏa chí bình sinh mà cái chết đã phũ phàng ập tới.

Cảnh vật vốn vô tri từ “bóng trăng”, đến “dòng nước” dường như cũng cảm kích trước tấm lòng trung nghĩa.

Càng tiếc thương hơn vì đó là những con người rất mực hiền lành, lương thiện mà quyền làm ăn sinh sống là hoàn toàn chính đáng.

Tấc đất ngọn rau ân chúa, tài bồi cho nước nhà ta; bát cơm manh áo nợ đời, mắc mớ chi ông cha nó.

Cho nên mất họ, nhân dân ngậm ngùi thương nhớ. Mất họ, gia đình đau khổ bơ vơ. Mất họ, nạn dân ách nước càng thêm bối rối.

Ngòi bút của Nguyễn Đình Chiểu ở đây, quả thật đã nức nở trên từng trang giấy. Nỗi đau thương man mác bao trùm cảnh vật và thấm vào từng câu, từng chữ, trong giọt nước mắt của bà mẹ già bên ngọn đèn khuya, trong bước chân bơ vơ của người vợ yếu dưới bóng xế chiều.

Từ những âm thanh sầu thảm vang vọng lên qua đoạn văn, chúng ta không phân biệt được đâu là tiếng khóc của tác giả, của nhân dân, gia đình mà như nghe thấy một tiếng khóc chung của đất nước. Có thể nói Nguyễn Đình Chiểu đã rung động đến tận đáy lòng mình khi viết những câu văn trên do nhiều nguồn cảm thương hợp lại.

Chúng ta không khỏi liên tưởng đến Hồ Chủ tịch khi điếu đồng chí Hồ Tùng Mậu, cũng chất chứa trong lòng bao nguồn thương tiếc:

“Mất chú, đồng bào mất người lãnh đạo tận tụy, Chính phủ mất một cán bộ lão luyện. Đoàn thể mất một người anh em chí thiết. Mấy nguồn thương tiếc cộng vào trong một lòng tôi”. (Văn điếu cụ Hồ Tùng Mậu (1 -8-1951): Cụ Hồ Tùng Mậu hi sinh trên đường đi công tác vào khu IV khi đang làm nhiệm vụ Tổng thanh tra của Chính phủ.)

Ở đây, nói về nghệ thuật, quả thật không phải chỉ là vấn đề bút pháp mà điều căn bản là cảm xúc chân thành và sâu nặng của tâm hôn, đó là gốc của nghệ thuật trữ tình. Sự thành công của Nguyễn Đình Chiểu trước hết do chỗ tình cảm của tác giả đã hòa chung với tình cảm của nhân dân, của thời đại. Tác giả đã không sử dụng gì hơn là những chất liệu thường gặp trong văn chương cổ điển: một bóng trăng, một ngọn đèn khuya, một ánh trăng xế, một tiếng khóc… nhưng tất cả được kết hợp bằng một chất xúc cảm thân thiết, chân thực nên đã có sức rung động sâu sắc đối với người đọc.

Tình cảm lớn thứ hai là lòng cảm phục cái chết vẻ vang của nghĩa sĩ.

Nguyễn Đình Chiểu đã đặc biệt đề cao cái chết vẻ vang của nghĩa sĩ. Đó là cái chết để tỏ rõ ý chí căm thù, kế tục truyền thống bất khuất của dân tộc: “Thà thác mà đặng câu địch khái, về theo tổ phụ cũng vinh”.  Đó là cái chết tròn nợ với nước non, được nhân dân sáu tỉnh đều khen và “muôn đời ai cũng mộ”. Hình ảnh tập trung thái độ cảm phục và ca ngợi là ở câu tứ tự:

Ôi! Một trận khói tan, ngàn năm tiết rỡ.

Bằng cách diễn tả cô đọng, hàm súc, Nguyễn Đình Chiểu đã làm hiển hiện lên khí tiết cao quý của nghĩa sĩ như một vầng dương rực rỡ. Tất nhiên đây là một thủ pháp nghệ thuật nhưng vẫn có nội dung ý nghĩa chân thực vì lịch sử đã chứng tỏ rằng những cuộc chiến dù dữ dội đến đâu cũng không thể lưu lại đầy đủ chứng tích qua không gian và thời gian mà cái còn lại ngàn năm không phai mờ là tiếng thơm của người trung nghĩa, cái đó sống mãi trong lòng mến thương, cảm phục của nhân dân qua các thế hệ.

Cùng với việc đề cao cái chết vẻ vang của nghĩa sĩ, Nguyên Đình Chiểu đã không tiếc lời mạt sát cách sống nô lệ:

Sống làm chi theo quân tả đạo, quăng vừa hương xô bàn độc, thấy lại thêm buồn;

Sống làm chi ở lính mã tả, chia rượu lạt, gặm bánh mì, nghe càng thêm hổ.

Có lẽ không đáng gọi là “sống” vì con người ở đây phải lìa bỏ tín ngưỡng của cha ông chịu điều sỉ nhục về tinh thần, phải ăn uống đê tiện chịu nỗi cơ cực về vật chất.

Khỏi phải nhắc lại cái tài chọn lọc chi tiết chân thực và tiêu biểu, chỉ riêng việc dùng hai động từ “chia” và “gặm” đủ chứng tỏ khả năng biểu hiện chính xác và cách châm biếm sâu cay của Nguyên Đình Chiểu.

Mạnh hơn nữa, tác giả còn phủ định hoàn toàn cách sống nhục nhã nói trên bằng một câu giản dị, thâm trầm:

Thà thác mà đặng câu địch khái, về theo tổ phụ củng vinh; hơn còn mà chịu chữ đầu Tây, ở với man di rất khổ.

Trong tình thế rối ren lúc đó khi những tư tưởng cầu an đớn hèn đang trỗi dậy, vào hùa với bạo lực phi nghĩa của kẻ thù làm mờ ám lương tri con người, thái độ khẳng định cái chết vinh hơn cái sống nhục có một ý nghĩa chiến đấu trực tiếp, quyết liệt. Nó rất gần gũi với ý chí kiên quyết của Hồ Chủ tịch trong “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” vừa tròn 85 năm sau:

Chúng ta thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ.

Topics #Cảm nhận #chiến thắng #chiến tranh #con người #cuộc sống #Đất nước #dũng cảm #giới thiệu #học sinh #lao động #người mẹ #Nguyễn Đình Chiểu #phân tích #quan điểm #Sỉ #thời gian #tự tin #văn học #văn phân tích #Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc